ساعت كمي از نيمه شب گذشته ، اتاق كوچك روشن كمي آبي ، ديگران خوابيده _زنده نفس كشيده ، من خسته دراز كشيده _ذهن آلود_ه ، اتاق همچنان روشن كمي آبي ، نور ماه از پنجره بدرون تابيده ، ديگران همچنان خوابيده _زنده نفس كشيده ، ذهن آلوده ،‌ انگيزه فروان ، خواب رفته در نيمه هاي غروب _ ساعت كمي بيشتر از نيمه شب گذشته ، تن همچنان دراز كشيده بيدار _خواب رفته در نيمه هاي غروب ، نگاه به درون _ذهن پيچيده ، انتظار كشيده ، آفتاب روز بعد تابيده ،‌ خيال توهمات كمي روشن ساده ، تن غلطيده ، بدن داغ شده در اطراف سر پيچيده ، ديگران همچنان خوابيده ، مغز خراب شده ، انگيزه زياد _ كمي بيشتر چند ساعت قبل ، صداي سگ هاي نيآفريده _در اتاق پيچيده ، كمي آنطرف تر در كوچه ، ساعت بيش از حد از نيمه شب گذشته ، ذهن همچنان آلوده درگير توهمات __ ناگهان اتفاق افتاده ، صدايي از اتاق كناري بلند شده ، ذهن ” تن فهميده ، مهماني از را رسيده ، نا خوانده _ ذهن ، صورت تاريك ، اتاق ، كوچك تاريك_ آبي از بين رفته ، صدا واظح تر ، خنده ها شديد تر ، ديگران اندكي بيدار شده ،‌ اما هم اتاقي خوابيده گويي زنده نفس كشيده ، تن پيچيده سنگين شده از كار افتاده ، دست ها گره خورده بند شده_ ذهن مچاله شده ، دهان دوخته سر محكم به زمين چسبيده_ پاها بر هم گره خورده ، بدن نيز سفت شده بر زمين چسبيده ، نفس ها به زور از گوشه دهان خارج شده ، در اتاق كناري خنده ها ، صدا ها شديد تر ، قلب از كار افتاده ، ذهن مچاله شده ، تن به سختي درهم گره خورده ، هم اتاقي همچنان خوابيده گويي زنده نفس كشيده ، ذهن مچاله نا اميد شده ، فرياد ها كوتاه_ كوتاه ، نشنيده شده ، دست ها در بند شده رعشه شده ، بدن نا اميد سست شده ، زمان سقوط كرده ، جو از بين رفته ، تلاش ها براي نجات بي هوده ، فرياد ها كوتاه_كوتاه ، نشنيده شده __ _ ._
ناگهان دست ها از بند رها شده ، بدن نرم شده ، ذهن فعال ، نور روشن كمي آبي ، چشم ها بر سقف اتاق خيره شده ، حلقه ي قرمز رنگي بر روي سقف نمايان ، بدن سرد شده از نوك انگشتان بتدريچ گرم تر شده ، ديگران خوابيده _زنده نفس كشيده ، من نيز خيره به حلقه ي قرمز رنگ بر سقف اتاق ، زنده نفس كشيده _!

ساموئل بکت

عبدی یمینی (زاده: سال ۱۳۳۲ خورشیدی در تهران، درگذشت: ۱۳۸۸ در پرواز مرگبار توپولوف تهران-ایروان یا پرواز شماره ۷۹۰۸ هواپیمایی کاسپین)، آهنگساز، تنظیم کننده و نوازنده نامدار و برجستهٔ ایرانی بود. از وی آثار بسیاری در زمینهٔ موسیقی پاپ برجای مانده‌است که از آن جمله می‌توان به تمامی آهنگهای آلبوم «امان از..» با اشعار شهیار قنبری و صدای داریوش اقبالی اشاره کرد.

زندگینامه در ادامه مطلب

عبدالرضا یمینی مشهور به عبدی یمینی در سال ۱۳۳۲ خورشیدی در شهر تهران به دنیا آمد. از کودکی شیفتهٔ موسیقی بود و علیرغم مخالفت‌های پدرش، زندگی خود را وقف موسیقی نمود.

وی از نوجوانی با نواختن اغلب سازهای غربی رایج در ارکسترهای ایرانی ، و بخصوص با گیتار و کیبرد و پیانو آشنا شد و در سنین جوانی، بعنوان نوازنده به ارکستر برخی خوانندگان روز پیوست.

وی از جمله یکی از نوازندگان شبه کنسرتی بود که فریدون فروغی در سال ۵۸، و با نخستین آهنگهای بعد از انقلاب خود اجرا نمود . این کار که در استودیو ضبط می‌شد، نقطهٔ عطفی در فعالیت هنری عبدی یمینی محسوب می‌شد .

یمینی پس از آن برای ادامه تحصیل به انگلستان مهاجرت کرد و پس از به پایان رساندن تحصیلات مقدماتی موسیقی خود در ساوتند کالج southend college انگلستان ، تحصیلات عالی موسیقی را در دانشگاه university of surrey انگلیس ادامه داد و سرانجام در سال ۱۹۸۳ با اخذ درجه فوق لیسانس فارغ التحصیل گردید. وی همچنین مدتی نیز به اطریش رفت و در وین به یادگیری مبانی موسیقی کلاسیک پرداخت.

در نهایت وی توانست علاوه بر اخذ مدرک فوق لیسانس در رشتهٔ موسیقی، به تکمیل دانش موسیقایی خود بپردازد و پس از طی دوره‌های خویش در لندن و وین در سال ۱۳۶۲ خورشیدی فارغ التحصیل شود و فعالیت هنری خویش را به شکل گسترده تر و حرفه‌ای تری دنبال نماید.

عبدی یمینی فعالیت‌های هنری خود را از دههٔ هشتاد میلادی با تشکیل یک گروه موسیقی در همراهی با آرمیک آغاز کرد. البته حضور عبدی این بار منحصر به نوازندگی او نبود و در زمینه‌های دیگر همچون تنظیم و آهنگسازی و رهبری ارکستر نیز در گروه مذکور فعالیت داشت.

در این گروه که بزودی بصورت یکی از بهترین گروههای موسیقی در دهه ۸۰ میلادی درآمد، عبدی به عنوان رهبر ارکستر و نوازنده کیبورد فعالیت می‌کرد و نوازندگانی چون آرمیک وی را همراهی می‌نمودند. گروه بی نظیری که عبدی گردهم جمع کرده بود، به ویژه در زمینهٔ تنظیم و اجرای ترانه‌های داریوش اقبالی فعال شد.

البته عبدی یمینی در وهله نخست یک تنظیم کننده خارق العاده بود . تنظیم کننده‌ای که آثارش همگی حاکی از قدرت تنظیم و ساختارشکنی او در دهه ۸۰ میلادی داشتند و وی را بعنوان هنرمندی برجسته معرفی می‌کردند. البته نخستین تنظیم جدی عبدی یمینی تنظیم ملودی«دلبر» فرید زولاند بود که با صدای ابی منتشر شد (تو ای بال و پر من رفیق سفر من …)

یمینی بعد از آن همکاری خود را به عنوان نوازنده و رهبر ارکستر با خوانندگان پاپ ایرانی از جمله خود ابی آغاز کرد .

وی همچنین در مقام آهنگساز و به خصوص تنظیم کننده نیز با سایر خوانندگان ایرانی شروع به فعالیت نمود و در زمانی نه چندان طولانی توانست با تنظیم‌های به روز و مناسب خویش نامش را به عنوان یک چهره مطرح نماید .

از همکاری‌های عبدی یمینی به عنوان آهنگساز و تنظیم کننده می‌توان جدای از همکاری همیشگیش با داریوش و تا حدی با ابی ، به همکاری او با خوانندگانی چون معین، منصور، هاتف، شهیار قنبری و…. اشاره کرد.

اوج فعالیتهای وی از میانه دهه ۶۰ تا اواخر دهه هفتاد خورشیدی بود و در این مدت نام وی در همراهی با خوانندگانی چون : داریوش – ابی – هاتف – لیلا فروهر – معین – منصور – عارف – نوش آفرین – فرزین – شهیار قنبری – ناهید – شهرام شب پره – امید و … ، به عنوان آهنگساز و تنظیم کننده و همینطور بعنوان همکاری کننده با این خوانندگان در کنسرتهایشان همواره به چشم می‌خورد.

از بهترین کارهای وی در این دوران آلبوم «امان از» با صدای داریوش اقبالی می‌باشد که آهنگسازی و تنظیم تمامی ترانه‌های این آلبوم بر روی اشعار شهیار قنبری بوسیلهٔ او صورت گرفت. این آلبوم در سال ۱۹۹۲ میلادی(۱۳۷۱ خورشیدی) منتشر شد.

در واقع برای مدتی عبدی و داریوش و شهیار قنبری مثلث هنری متفاوتی را در عرصهٔ موسیقی پاپ ایرانی ایجاد کردند که به نوعی یادآور مثلث هنری «اسفندیار منفردزاده، فرهاد و شهیار قنبری» در نسل پیش از آنها بود.

از جمله زیباترین ملودی‌های خلق شده توسط عبدی یمینی در این دوران ملودی ترانهٔ «به بچه هامون چی بگیم» با کلام اردلان سرفراز و صدای داریوش اقبالی بود. تنظیم شاهکار عبدی در این کار و استفاده از ساز گیتار برای همخوانی کلام و ملودی، به نوعی بی نظیر بود.

جدای از «به بچه هامون چی بگیم» (با صدای داریوش)، از دیگر کارهای درخشان این دوران وی محسوب می‌شوند.

یکی از کارهای بزرگ و شاخصی که عبدی یمینی در این سالها و طی مدت همکاری با داریوش به انجام رساند و تاکنون چندان به آن پرداخته نشده‌است، بازسازی مجدد بعضی از آهنگ‌های دههٔ ۵۰ بود که با صدای داریوش ارایه شده بودند. آهنگهایی که اگر چه ملودی‌های بسیار قوی و همچنین تنظیم‌های خوبی برای سالهای دههٔ پنجاه به شمار می‌آمدند، ولی برای دهه‌های بعد کمی کهنه و غبارآلود به نظر می‌رسیدند. امّا عبدی با تنظیم مجدد و گسترش ملودی بعضی از این آهنگها، کاری بمراتب شنیدنی تر از اصل آنها را عرضه کرد. ترانه‌هایی مثل : رهگذار عمر ، وطن پرندهٔ پر در خون ، به من نگو دوست دارم ، علی کنکوری ، جنگل ، بن بست ،اجازه ، خونه ،شقایق ، زندونی … پریا و…. نمونه‌هایی از این ترانه‌های بازسازی شده هستند که در آلبوم صحنه ۱ و ۲ ارائه شده‌اند. در این زمینه برخی حتی اجراهایی که با تنظیم عبدی ضبط شده‌اند را، به اجرای اورجینال این آهنگ‌ها ترجیح می‌دهند.

رهبری ارکستر داریوش در جریان کنسرتهای او از مهمترین کارهای انجام شده توسط یمینی بود ، طوریکه کیفیت کنسرت‌های داریوش پیش و پس از همراهی عبدی یمینی با وی، تفاوت بسیار زیاد و واضحی را نشان می‌دهد. اساسا بسیاری این موضوع که کنسرت‌های دههٔ نود میلادی داریوش همواره با رهبری «عبدی یمینی» و «آرمیک» همراه بوده‌است را، نشان‌دهندهٔ دقت و توجه و ارزشی می‌دانند که داریوش با همکاری با این هنرمندان بزرگ به کارش داده‌است. البته عبدی علاوه بر نوازندگی و تنظیم و رهبری ارکستر برای داریوش در ارکستر هایده و معین نیز حضور چشم گیری داشت به شکلی که در آخرین شب برنامه هایده او نیز حضور داشت.

عبدی همچنین تنظیم چهار آلبوم بی کلام با نام آن روزها به نوازندگی ویلن فرید فرجاد را برعهده داشت.

کارهای منتشرنشده زیادی هم از این تنظیم کننده برجسته باقی مانده که می‌توان به آلبوم عزیزقصه با صدای عارف اشاره کرد که وی چند کار در این مجموعه دارد و یا آلبومی با صدای داریوش در فضای عرفانی با اشعار حافظ که تمام بار موسیقی آن برعهده یمینی بوده‌است و کارهایی دیگر که برخی از آنها منتشر شده‌اند . همچنین یکی از آخرین کارهای شنیده شده عبدی تنظیم آهنگ سفیر با صدای هاتف بود.

بازگشت به ایران

عبدی یمینی از حدود سال ۷۷ یعنی در اواخر دهه ۹۰ لس آنجلس را ترک کرده و به ایران بازگشت و به همکاری با خوانندگان جوان داخل کشور از جمله محمد خاکپور، در زمینه تنظیم و آهنگسازی پرداخت.

البته برخی علت بازگشت یمینی به ایران در دهه نود را بدلیل مشکلات شخصی وی دانسته‌اند. امّا داریوش اقبالی که از دوستان نزدیک او به شمار می‌آید، علت این بازگشت را خستگی و دلزدگی او از فضای محافل هنری لس آنجلسی ذکر کرده‌است.

البته برخی هم عبدی را هنرمندی در اوج زایش و آفرینش توصیف می‌کنند که بازگشت او به ایران با نوعی توقف در روند کار هنری او همراه بوده‌است. توجیه این افراد این است که کارهایی که عبدی یمینی برای محمد خاکپور انجام داده‌است، گرچه کارهای زیبایی بوده‌اند، ولی در مقایسه با میراثی که وی از خود در لوس آنجلس بجا گداشته‌است، خیلی کم به نظر می‌رسد.

به هر حال بعد از اینکه عبدی به ایران برگشت، فعالیت هنری خود را کم و بیش ادامه داد و با چند خواننده داخل کشور نیز به همکاری پرداخت . اولین کار وی در ایران آهنگسازی و تنظیم چهار قطعه در آلبوم پل به خوانندگی محمد خاکپور بود که در سال ۷۸ منتشر شد . آلبوم «پل» از بهترین آثار منتشره یمینی در ایران بود وی پس از آن در حدود سال ۸۰ دو کار را برای احمد کربلایی آهنگسازی و تنظیم کرد که جزو تولیدات مرکز موسیقی صدا و سیما محسوب می‌شدند و هر دوی آنها کارهای کم و بیش موفقی بودند و از صدا و سیمای حکومتی ایران بارها پخش شدند .

آخرین کاری که از وی منتشر شده تنظیم آهنگ خسته با صدای محسن آصف بود که در حدود سال ۱۳۸۴ به بازار آمد.

اما با وجود چنین کارهایی در مجموع باید گفت که عبدی یمینی پس از بازگشت به ایران بسیار کم کار بود و با خوانندگان معدودی به همکاری پرداخت . در حالیکه به درستی معلوم نبود که خود وی راغب به همکاری با هنرمندان داخل کشور نیست و یا اینکه این خوانندگان داخل کشور به این درک نرسیده بودند که از وجود یک تنظیم کننده مطرح استفاده کنند . حتی طی این سالها هیچ نشریه‌ای هم به سراغ وی نرفت و تقریبا هیچ مصاحبه‌ای با این هنرمند مطرح در رسانه‌های داخلی منتشر نگردید. در واقع تنها در زمان مرگ او بر اثر سانحهٔ هوایی بود که از وی در رسانه‌های ایرانی نام برده شد و تنها در آن زمان بود که بسیاری از دوستداران او از حضورش در ایران مطلع شدند.

درگذشت

در روز ۲۴ تیر ماه سال ۱۳۸۸ هواپیمای شرکت هواپیمایی کاسپین که در مسیر تهران – ایروان در پرواز بود، در حوالی قزوین سقوط کرد و تمامی مسافرین و خدمه و کادر پروازی در دم جان سپردند. در این پرواز که بعدها با عنوان پرواز شماره ۷۹۰۸ هواپیمایی کاسپین، یکی از مرگبارترین سوانح تاریخ هوانوردی ایران لقب گرفت، و منجر به کشته شدن ۱۶۹ نفر سرنشینان این هواپیما شد، عبدی یمینی آهنگساز و تنظیم کننده شهیر ایرانی نیز یکی از مسافران پرواز بود و متاسفانه در این حادثه جان باخت.

علاوه بر اعضای تیم ملی نوجوانان جودوی ایران، که سرنشینان این هواپیما محسوب می‌شدند، جمع قابل توجهی از مسافرانی که در این هواپیما جان باختند، افرادی بودند که جهت شرکت در کنسرتهایی که در روزهای آتی در ارمنستان برگزار می‌شد، عازم این کشور شده بودند. به طور مثال ۱۵ نفر از خانواده یکی از کنسرت گذاران ایرانی ارمنستان در این پرواز ناتمام حضور داشتند.

اما عبدی یمینی هم که جزو مسافرین این هواپیما بود، بنابه دعوت ابی و به قصد شرکت در کنسرت این خواننده رهسپار ارمنستان شده بود، که البته هیچگاه به مقصد نرسید. علاوه بر این وی قصد داشت که پس از مدتها با دوست و همکار دیرین خود، داریوش اقبالی در ارمنستان ملاقات نماید.

به هر روی ، با درگذشت تاسف برانگیز عبدی یمینی جامعهٔ هنری ایران به سوگ نشست.

داریوش اقبالی، چند روز بعد از مرگ عبدی یمینی دربارهٔ وی چنین گفت:

« من با عبدی کارهای مشترک بسیاری داشتم. آلبوم «امان از» یکی از کارهای مشترک‌مان بود. سفرهای زیادی با هم داشتیم. در سفرهای دور و درازی که باهم داشتیم همواره می‌گفت که دلش نمی‌خواهد به هنگام مرگ به خاک بسپارندش. می‌گفت: «دلم می‌خواهد مرا بسوزانند.» او از محیط خارج از کشور آزرده‌خاطر بود. به همین دلیل کوچ کرد و رفت به ایران…. به یاد عبدی عزیز مراسمی در پاریس خواهیم داشت و من ترانه‌هایش را خواهم خواند. با گل و شمعی و نوای پیانوئی، یادش را گرامی خواهیم داشت.  »

همچنین شهیار قنبری، در مصاحبه‌ای ، یاد عبدی که در کنار دیگر عزیزان و به ویژه ورزشکاران جوان ایرانی، بر فراز آسمان ایران سوختند و خاکستر شدند را، گرامی داشت و در وصف او چنین گفت:

« عبدی به باور من، داناترین موسیقی‌دانی است که من در همهٔ این سال‌ها باهاش کار کرده‌ام. عبدی تحصیلات عالی موسیقی داشت. در اتریش و انگلیس. یعنی عبدی یک موسیقی دان «تصادفی» نبود. عبدی همهٔ زندگی‌اش را وقف موسیقی کرده بود. حتی به خاطر موسیقی به خواستهٔ پدرش تن در نداد و راه موسیقی را ادامه داد. اما متاسفانه روز یکشنبه که به خواهرش تلفن کردم، خواهرش گفت حتی یک نفر از دوستان و همکاران عبدی هم به او تلفن نکرده تا مرگ عبدی را تسلیت بگوید. و این یک «تراژدی ایرانی» است. تاریخ به شکل غم‌انگیزی تکرار شده. واروژان بزرگ هم چنین سرنوشتی داشت. در مراسم خاک‌سپاری واروژان از بزرگان (نامداران) خبری نبود!…  »

مراسم خاکسپاری یمینی، در روز ۲۷ تیرماه به سمت امامزاده طاهر برگزار شد و در این مکان به خاک سپرده شد. همان روز بعدازظهر هم مراسم بزرگداشتی در مسجد جامع شهرک غرب به افتخار و یادبود او برگزار گردید.

بدین ترتیب موسیقی پاپ یکی از بهترین آهنگسازها و تنظیم کننده‌های خود را به آسانی از دست داد و از عجایب اینکه اندکی بعد، آگهی‌هایی که حکایت از فروش تنها پیانوی باقیمانده از عبدی یمینی، توسط همسرش(خانم یمینی) داشت، انتشار یافت. آگهی که نشان می‌داد این پیانوی ارزشمند به لحاظ معنوی به مبلغ ناچیزی حراج شده‌است.

آثار

از عبدی یمینی آثار بسیار متعددی، چه در عرصهٔ آهنگسازی و چه در عرصهٔ تنظیم باقی مانده‌است، که فهرست ذیل شامل برخی از آنهاست :

با داریوش :

ملودی و تنظیم کل آلبوم «امان از…» (با صدای داریوش اقبالی و اشعار شهیار قنبری) ۱۹۹۲ (۱۳۷۱ خورشیدی)، شامل ترانه‌های:

امان از (از آلبوم امان از از داریوش) (آهنگ، تنظیم)

تمام من (از آلبوم امان از از داریوش) (آهنگ، تنظیم)

دو مسافر (از آلبوم امان از از داریوش) (آهنگ، تنظیم)

شاید باید (از آلبوم امان از از داریوش) (آهنگ، تنظیم)

روز مبادا (از آلبوم امان از از داریوش) (آهنگ، تنظیم)

تنظیم ترانه سهم من (ترانه : اردلان سرفراز، با صدای داریوش) (از آلبوم نون و پنیر وسبزی با صدای داریوش و ابی، ۱۹۹۲) تنظیم دیگری از همین آهنگ در آلبوم نیستی

ملودی و تنظیم به بچه هامون چی بگیم؟ (شعر اردلان سرفراز) و به تکرار غم نیما (شعر شهریار دادور) از آلبوم بچه‌های ایران ۱۹۹۵ (۱۳۷۴)

تنظیم بالای نی (شعر شهیار قنبری) از آلبوم سفره سین

ملودی و تنظیم ترانه دل من دیگه خطا نکن

و تنظیم ترانه‌های بسیار مشهور دیگری چون «نون و پنیر و سبزی» (با صدای ابی و داریوش، از ساخته‌های فرید زلاند)

بازسازی و تنظیم مجدد و نیز گسترش ملودی بعضی از آهنگ‌های دههٔ ۵۰ با صدای داریوش مثل : رهگذار عمر ، وطن پرندهٔ پر در خون ، به من نگو دوست دارم ، علی کنکوری ، جنگل ، بن بست ،اجازه ، خونه ،شقایق ، زندونی ، پریا و…..(آلبوم‌های صحنه ۱ و ۲)

با هاتف:

تنظیم ترانه سفیر (از آلبوم سفیر از هاتف)

تنظیم آغوش آفتابی (از آلبوم سفیر از هاتف)

با ابی :

تنظیم آهنگ دلبر (شعر اردلان سرفراز) ۱۹۸۸ (از آلبوم خلیج)

تنظیم دیگری از دلبر (از آلبوم ستاره دنباله دار)

با منصور :

ملودی و تنظیم خانگی(شعر شهیار قنبری)و فرفره‌های بی باد از آلبوم فرفره‌های بی باد ۱۹۹۴ ؛

ملودی و تنظیم آواره (شعر مسعود امینی) از آلبوم دریچه ۱۹۹۷،

ملودی و تنظیم «دریچه» (شعر اردلان سرفراز) از آلبوم دریچه۱۹۹۷،

ملودی و تنظیم شاخه شکسته(شعر دکتر ایرج رزمجو) از آلبوم دریچه ۱۹۹۷،

آهنگ و ملودی دوباره‌ها و تصویر آخر (ترانه سرا شهیار قنبری) از آلبوم تصویر آخر ۱۹۹۶ ،

تنظیم قاب (شعر همایون هوشیار نژاد) آلبوم تصویر آخر ۱۹۹۶ ،

با شهیار قنبری:

تنظیم دلریخته ،

تنظیم غسل تعمید(کل آلبوم سفرنامه ۱۹۹۴)

با نوش آفرین :

ملودی و تنظیم اکسیژن و همیشه من دیر می‌رسم ، ترانه سرا شهیار قنبری از آلبوم اکسیژن ۱۹۹۵ ،

با ناهید :

تنظیم سکه دو رو (شعر اردلان سرفراز) ۱۹۹۸ آلبوم هدیه.

با معین :

تنظیم هیچ کی مثل تو نبود آلبوم پنجره ۱۹۹۶ ،

تنظیم میلاد (شعر همایون هوشیارنژاد) آلبوم تولد عشق ۱۹۹۴ ،

با شهرام شب پره :

تنظیم کتاب عشق ، دختر چادری (اشعار همایون هوشیار نژاد) از آلبوم شاگرد اول ۱۹۹۱ (۱۳۷۰) ،

با لیلا فروهر:

بهار عشق (از آلبوم شانس از لیلا فروهر) تنظیم

کبوتر عشق (از آلبوم شانس از لیلا فروهر) تنظیم

با فرزین:

تنظیم عشق و دختراپسرا (اشعار جهانبخش پازوکی) از آلبوم عشق

با مهرداد:

تنظیم نازنین (شعر همایون هوشیارنژاد) از آلبوم آنتیک .

با امید:

تنظیم آهنگ چرا با من (شعر همایون هوشیار نژاد) از آلبوم پرسه‌های عاشقانه .

با محمد خاکپور

آهنگ و تنظیم بیشتر ترانه‌های آلبوم پل

پل (از آلبوم پل از محمد خاکپور) آهنگ، تنظیم

آدم برفی (از آلبوم پل از محمد خاکپور) تنظیم

سرآغاز (از آلبوم پل از محمد خاکپور) آهنگ، تنظیم

پیوند (از آلبوم پل از محمد خاکپور) آهنگ، تنظیم

از آثار دیگر او می‌توان به کارهای او با برخی از خوانندگان داخل ایران نیز اشاره کرد. او همچنین آثار دیگری نیز برای هاتف و منصور و دیگر هنرمندان ساخته که همه نگاه متفاوت و جدی او را به موسیقی پاپ ایرانی نشان می‌دهند.

درباره او

عبدی یمینی همانطور که در بیوگرافیش ذکر شد ، قبل از هرچیز بعنوان یک نوازنده در ارکستر مرحوم فریدون فروغی ظاهر شد و سپس با پیشرفت‌های تحصیلیش در کشور دیگر ، تبدیل به یکی از بهترین آهنگسازان زمانه خود شد. شهیار قنبری، خواننده و ترانه سرای معروف که طی مصاحبه‌ای درباره عبدی می‌گوید:

« عبدی به باور من، داناترین موسیقی‌دانی است که من در همهٔ این سال‌ها باهاش کار کرده‌ام. عبدی تحصیلات عالی موسیقی داشت. در اتریش و انگلیس. یعنی عبدی یک موسیقی دان «تصادفی» نبود. عبدی همهٔ زندگی‌اش را وقف موسیقی کرده بود. حتی به خاطر موسیقی به خواستهٔ پدرش تن در نداد و راه موسیقی را ادامه داد  »

یکی از ویژگی‌های مهم عبدی یمینی تسلط وی بر بیشتر سازهای ارکستر، از جمله به خصوص بر گیتار، پیانو، ویلن، ویلنسل، کیبورد و…. بود. این موضوع یکی از اولین و مهمترین چیزهایی است که در کار آهنگسازی حائز اهمیت می‌باشد و شناخت سازها و نحوه استفاده از آن‌ها در قطعات موسیقی لازمهٔ اصلی کار یک آهنگساز می‌باشد. امّا نمونه‌های زیادی از کارهای عبدی یمینی موجودند که همگی آنها حکایت از آشنایی دقیق و کامل این آهنگساز فقید ، با بیشتر سازها به لحاظ تئوری و عملی دارند. سه تا از این سازها که جز مهمترین سازهای مورد استفادهٔ عبدی یمینی در ارکسترهایش به شمار می‌آمدند، گیتار، پیانو و کیبورد هستند، که به نحو أحسن در آهنگ‌ها و تنظیم‌های او مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

در واقع عبدی یمینی بواسطه تحصیلات کاملی که در حیطهٔ موسیقی داشت، شناخت زیادی از سازهای موسیقی Full Acostic پیدا کرده بود.

یمینی همچنین در ارائهٔ ارکسترهای کامل و پرمایه، در عرصهٔ رهبری ارکستر زبانزد خاص و عام بود. سابقه نداشت که در هیچیک از ارکسترهایی که مرحوم یمینی تدارک می‌دید، کمتر از ده-دوازده نوازنده را بکار بگیرد. بعنوان نمونه ارکستری که وی برای کنسرت یکی از هنرمندان باسابقه در خارج از کشور فراهم کرده بود ، نه فقط نوازندگان گیتار ، ترومپت ، فلوت و….حضوری چشمگیر داشتند، بلکه نکته قابل تامل دیگری هم در این ارکستر وجود داشت و آن حضور یک نوازندهٔ چنگ در آن کنسرت بود که عبدی یمینی با مهارت و زیبایی تمام، صدای چنگ را در خلال صدای خواننده و ملودی‌ها و آکوردهای سایر سازها قرار داده بود. حال آن که تا آن زمان کمتر کسی در عرصهٔ موسیقی پاپ به استفاده از صدای چنگ در ارکستر می‌پرداخت و یا اگر احیانا کسی از چنگ استفاده می‌کرد، آن استفاده فقط در همین حد بود که مثلا در اوایل آهنگ ملودی مختصری به این ساز محول می‌شد، یا امکان داشت که از چنگ برای جواب آواز خواننده استفاده شود. اما مایهٔ حیرت است که مرحوم یمینی در آن کنسرت صدای چنگ را در کنار صدای سایر سازها قرار داده بود و نوازندهٔ چنگ در نود درصد کنسرت کاملا و بدون وقفه مشغول نواختن سازش بود.

یکی از فاکتورهای تنظیم برای یک قطعه موسیقی ، استفاده مناسب و به موقع از سازهای زنده و الکترونیک است. همچنین هماهنگی بین سازهای موجود در یک ارکستر نیز یکی دیگر از فاکتورهای تنظیم مناسب است که در تنظیم‌های انجام شده توسط عبدی یمینی هر دوی این نکات به دقّت لحاظ گردیده‌است.

ویژگی دیگری که از ابتدا تا پایان در کارنامه مرحوم عبدی یمینی مشاهده می‌شد، دقت وی در نحوه انتخاب سازها برای یک قطعه موسیقی بود. بعنوان نمونه در یکی از کنسرت‌های داریوش، ارکستری کامل و کمیاب توسط عبدی یمینی رهبری گردید که در نوع خود کم نظیر بود. در آن کنسرت عبدی یمینی علاوه بر نواختن کیبورد ، رهبر ارکستر داریوش هم بود. موسیقی که عبدی یمینی به مخاطبین خود ارائه می‌داد ، نشان دهنده این مطلب بود که وی شدیدا به استفاده از سازهای زنده معتقد است و از صداهای شبیه سازی شده استفاده نمی‌کند.

این ویژگی یعنی عدم استفاده از صداهای شبیه سازی شده، یکی از ویژگی‌های همیشگی آثار عبدی یمینی بود.

فرآیند Sampling یا استفاده از صداهای شبیه سازی شده در ایران و سایر کشورهای اروپایی و آمریکا سابقهٔ طولانی دارد و بسیاری از آهنگسازان ایرانی و خارجی در آثار خویش از این تکنیک استفاده می‌کرده‌اند. با اینکه در زمانی که مرحوم یمینی در عرصهٔ تنظیم و آهنگسازی فعالیت می‌کرد، استفاده از Sample در موسیقی پاپ ایرانی چندان رایج و همه گیر نشده بود، امّا با توجه به سایر ویژگی‌ها و شاخصه‌های کارهای او می‌توان گفت که حتی اگر در زمان مرحوم یمینی Sampling همه گیر هم می‌شد، باز هم او و افرادی همچون او هرگز به سراغ این تکنولوژی نمی‌رفتند.

تحصیلات و تجارب یمینی در زمینه موسیقی بود و با سازهای مختلف بصورت تئوری و عملی اینقدر آشنایی داشت که بتواند برای یک قطعه موسیقی، سازهای مختلف را انتخاب کند و مثل خیل عظیم آهنگسازان فعلی سراغ Sample نرود. علاوه بر این هر نوازنده‌ای افتخار می‌کرد که در کنار کسی همچون عبدی یمینی و سایر هم نسلانش فعالیت کند. کمااینکه آرمیک دشتچی (نوازنده مطرح گیتار) و همینطور بسیاری از موسیقیدانان و نوازندگان خارج از کشور بودند که همگی با کمال میل و افتخار با مرحوم یمینی فعالیت کرده بودند.

هم نسلان یمینی و همینطور بسیاری از دیگر کسانی که در کنار وی در زمینهٔ موسیقی فعالیت مستمر داشته‌اند، همگی بر خصوصیت‌های هنری و نبوغ و خلاقیت او تأکید دارند.

برخی یمینی را حتی بعنوان مرد اول پیانوی ایران ستوده‌اند و در این مورد استدلال‌هایی ارائه کرده‌اند.

اساسا بعد از اینکه نسل آهنگسازان و پیانیست‌هایی همچون فرید زلاند، عبدی یمینی، بابک بیات، واروژان، آندرانیک، صادق نوجوکی و… روی کار آمدند، ساز پیانو حضوری مستمر در موسیقی عامه پسند ایرانی و به طورکلی موسیقی پاپ پیدا کرد و رفته رفته با حضور سایر سازها همچون گیتار و… پیشرفت‌های زیادی در موسیقی ایرانی حاصل گردید، که بدون تردید در این پیشرفت همواره نام عبدی یمینی درخشش قابل توجهی دارد.

وقتی به آهنگسازان این نسل اشاره می‌کنیم ، بیش از هرچیز ساختارشکنی آنها مورد توجه قرار می‌گیرد. بدون شک در آثار هرکدام از آهنگسازان این نسل پدیده‌های جدیدی دیده می‌شوند که همگی بیانگر پیشرفت موزیسین‌های ایرانی است. گرچه هیچ وقت سبک کاری پیانیست‌های نسل قبل به آنها این اجازه را نمی‌داد که پیانو را با سازهایی غیر از ویلن و ویلنسل و تار و تمبک ترکیب کنند، اما در زمان افرادی همچون بیات ، واروژان و منفردزاده و بخصوص عبدی یمینی سازهایی مثل گیتارآکوستیک و گیتارالکترونیک و سازهای ضربی هم در کنار پیانو قرار گرفتند.

در واقع بابک بیات و فریدزلاند و بابک افشار ، منوچهر چشم آذر ، آندرانیک ، صادق نوجوکی عبدی یمینی بیشتر از سایر هنرمندان این نسل برجسته بوده‌اند. چون وقتی که به آثار این افراد نگاه می‌کنیم ، می‌بینیم که ساختارشکنی‌هایی که موجب پیشرفت موسیقی عامه پسند ایران بود ، بیشتر توسط این افراد انجام شده‌است. (البته نباید به هیچ وجه از حضور درخشان مرحوم واروژان غافل شد اما ما در اینجا منظورمان نوازندگان برجسته تر در حیطه پیانو است.)

عده‌ای از منتقدان موسیقی معتقدند که عبدی یمینی به لحاظ اجرای پیانو، مهارت بیشتری نسبت به بابک بیات داشت. مخصوصا در زمینه تنظیماتی که برای تعدادی از آهنگهای منصور نظیر خانگی ، قاب و پاییز و همچنین آهنگهای داریوش اقبالی انجام داد، به چشم می‌آید. در واقع وی با این تنظیم‌ها نشان داد که در زمینه Full Acostic دست کمی از مرحوم بیات ندارد.

اما برخی نکات دیگر در مورد زندگی هنری عبدی یمینی که باید به آنها توجه کرد :

عبدی یمینی به غیر از پیانو بر سازهایی نظیر گیتار هم تسلط داشت. نمونه‌های متعددی که حاکی از این تسلط وی هستند، می‌توان ارائه داد. مثلا در قطعه پل از محمد خاکپور و همچنین در قطعه عطرگل یخ از منصور صدای گیتار به زیبایی و مهارت تمام در زیربنای صدای خواننده جای داده شده‌است. همچنین جواب آوازهای گیتار در این دو قطعه به طرز بسیار استادانه‌ای تنظیم گردیده‌است.

همچنین در قطعه ((تمام ناتمام من)) عبدی یمینی به زیبایی از تکنیک Tremolo در ساز گیتار استفاده شده‌است.

عبدی یمینی با سازهای الکترونیک آشنایی داشت. می‌توان به آهنگهای تصویرآخر و شاخه شکسته در این مورد اشاره کرد.

همچنین تسلط وی در پیانو هم به خوبی در آهنگهایش مشخص است. همنوازی‌هایی که او با ارکستر پیانو داشت و همچنین جواب آواز خواننده در آهنگهای مختلف مخصوصا آهنگهای قاب و خانگی از منصور جزو نمونه‌هایی هستند که هنوز هم در موسیقی ما تکرار نشده‌است.

از اینها گذشته، آلبوم «امان از» با صدای داریوش، یکی از آثار یمینی است که آشکارا یک جهش و اتفاق بزرگ در موسیقی پاپ ایران به شمار می‌آید که هنوز هم به نوعی، دست نیافتنی و تکرارناشدنی به نظر می‌آید. بویژه خود آهنگ امان در این آلبوم که از آبرومندترین آثار راک ساخته شده توسط یک هنرمند ایرانی محسوب می‌شود.

برای مشخص شدن اختلاف سطح آهنگسازی عبدی در این آلبوم و برخی آثار دیگرش، کافی است تا به طور مشخص قطعهٔ «به تکرار غم نیما» را با بهترین ساخته‌های دیگر بزرگان موسیقی مقایسه کرد تا در نهایت بدین نتیجه رسید که اینهمه دقت و حوصله و ذوق و سلیقه در این قبیل آثار عبدی یمینی، حقیقتا شگفت انگیز است. در این آهنگ، از اورتور و مقدمه چینی طولانی و البته بجای ارائه شده در ابتدای آهنگ، تا تغییر گام‌های فوق العادهٔ آن و نیز استفادهٔ حیرت آور از سینتی سایزر برای افکت‌های الکتریک گیتار، و….همه و همه اثر عبدی یمینی را مهیای تبدیل شدن به یک شاهکار بی بدیل می‌کنند. به همین ترتیب در ترانهٔ «به بچه هامون چی بگیم؟»، باز هم با صدای داریوش که طی آن عبدی یمینی شعر اردلان سرفراز را به رساترین شکل ممکن فریاد کرده‌است.

در واقع بزرگترین برگ برندهٔ یمینی تسلط عجیبی بود که وی بر روی کیبورد داشت و از این ساز بهترین استفاده را برای زیر سازی کارهایش می‌نمود. در آثار عبدی یمینی به سختی می‌توان نقطه ضعفی پیدا کرد و همه چیز در آثار او، به نحوی در بالاترین سطح ممکن برای یک هنرمند ایرانی قرار می‌گیرند.موسیقی عبدی یمینی هم را می‌توان در نسل جدید «موسیقی معترض» تعریف کرد. موسیقی عبدی یمینی، هم متفاوت بود؛ هم جدی بود و هم معترض.

تمام مطالب و نکاتی که گفته شد، دلایلی بر این واقعیت هستند که نام عبدی یمینی همواره بر قله هنر ایران جاودانه مانده و جاودانگی آهنگهایش تا ابدیت در زهن نسل‌ها باقی خواهد ماند.

I accept some things will never change.
قبول دارم که بعضی چیزها هرگز تغییر نمی کنن

I’ve let your tiny minds magnify my agony,
اجازه دادم ذهن کوچک شما دردو رنج من رو بزرگنمایی کنن

and it’s left me with a chemical dependency for sanity.
و تنها چیزی که برام باقی گذاشت وابستگی مادی به عقلی سلیم بود

Yes, I am falling… how much longer till I hit the ground?
آره، دارم سقوط می کنم، چقدر دیگه باید سخت روی این قضیه کار کنم؟

I can’t tell you why I’m breaking down.
نمیتونم بگم که دلیل سقوطم چیه!

Do you wonder why I prefer to be alone?
در این عجبی که چرا ترجیح میدم تنها باشم!؟

Have I really lost control?
کنترلم رو از دست دادم!؟

I’m coming to an end,
دارم به انتهایی می رسم

I’ve realized what I could have been.
می فهمم که میتونستم چی باشم

I can’t sleep so I take a breath and hide behind my bravest mask,
نمیتونم بخوابم، پش نفسی عمیق می کشم و
پشت شجاعترین صورتکم مخفی میشم

I admit I’ve lost control.
قبول دارم که عقلم رو از دست دادم

” سفرنامه”

سفري بي آغاز سفري بي پايان

سفري بي مقصد سفري بي برگشت

سفري تا كابوس سفري تا رويا

سفري تا بودا شبنم تاج محل

با حريق ياد ها ، همسفرم

وقتي دورم به تو نزديكترم

هق هق پارسيان تكه ناني در خواب

بوي گندم در مشت مشت كودك در خاك

كفش مادر در برف چرخ يك كالسكه

گوشه ي گندمزار بند رختي پاره !!

با حريق ياد ها ، همسفرم

وقتي دورم به تو نزديكترم

چمداني بي شكل جعبه ي يك دوربين

عكس يك بازيگر جمعه هاي بي مشق

تلي از ته سيگار دشنه يي زنگ زده

چشم گاوي در ديس سفره يي پوسيده

با حريق ياد ها ، همسفرم

وقتي دورم به تو نزديكترم

برج لندن در مه

john lennon در باران

soho در بي حرفي

رود سن در يك قاب

مترو saint-germain

قهوه ي saint-michael

پرسه يي در pigalle

كافه ها بي لبخند

با حريق ياد ها ، همسفرم

وقتي دورم به تو نزديكترم

خانه يي در آتش بوف كوري در نور

گل ياسي در زخم غربت لالايي

بوسه در راه آهن سرخي ي لب در شب

بركه يي از فانوس انفجاري در ماه

كوچه يي خيس از عشق

شعر سبز “ لوركا ”

ساعت پنج عصر

مستي بي وحشت

گريه هاي “ ژكوند ”

خط خوب “ سهراب ”

نامه يي آب شده

“ ونگوگ” گوش بدست

your passport please?…

have you got anything to declare ?

I have a dream

I have a dream

شعر ؛ آهنگ ؛ صدا : شهيار قنبري

تنظيم : عبدي يميني

آلبوم سفرنامه 1994

نقد ترانه ي سفر نامه :

سفرنامه در يك كلام شاهكار ساختار شكني ها در ترانه است . ساختارشكني هايي كه شايد به باور من ؛ بسيار دور از هنجارهاي سليقه ي عمومي در سطح اين روزگار است. سفرنامه يكي از نزديك ترين تراشه هاي شهيار به ترانه هاي روز جهان است.ترانه هايي كه تعهد اجتماعي در سراسر بندهايش موج مي زند. اين ترانه بارزترين حادثه ي ترانه ي بي قافيه است ؛ به لحاظ جهاني بودنش ؛ به لحاظ زبان تازه اش ؛ به لحاظ نگاه باريك بينانه اش ؛ حتي آن را در مرتبه يي بالاتر از “ كودكانه ” و “ مرد تنها ” قرار مي دهد.

گر چه سفرنامه ي شهيار به شكل ژانر كلي سفرنامه ي معمول آغاز مي شود اما به لحاظ اين حادثه ي عظيم در ترانه خانه كه يك (ترانه-نمايش) است از زمان فارغ است. بي زمان و بيمكان است. “ اهل بي مرزترين درياهاست.” در طول ترانه به جايي از حافظه مي رسيم كه هنوز گنگ است. چرا كه خارج از بُعد زمان و مكان است.

در اين ترانه تمام دور دستها به امروز و ديروز سنجاق مي شوند و گاه حتي با رخدادي در آينده؛ در گذشته هاي دور گم مي شويم. در طول تاريخ ترانه ي ايران زمين كمتر ميتوان ترانه يي يافت كه از چهارچوب ترانه هاي قصه گو؛ ترانه هاي حسب حال؛ ترانه هاي شكواييه؛ ترانه هاي مرثيه خوان؛ ترانه هاي موعظه گر جدا باشد.اما سفرنامه در هيچيك از اين چهار چوبها قرار نمي گيرد.

ترانه سرا در ترانه اش شاهد تصويرهاست. شاهد تصويرهايي كه مثل يك clipويديويي از پيش چشمان شاعر و خواننده مي گذرد و اين فاكتور سفرنامه را به سينما و نقاشي نوين جهان بسيار نزديك مي كند.سفرنامه ترانه ايست با هجاهاي كوتاه ( و اين درخشانترين حادثه ي اينگونه ترانه-نمايش است) ترانه ايست كه از بند كلمات و جناسهاي عجيب وغريب رهاست. تلنگر تُرديست به نوار خاطره.

اما بارزترين نكته ي تصاوير در سفر نامه ؛ “سور ئاليستي” بودن آنهاست كه سبب مي شود هم اندازه ي ترانه شوي و اقلا‍ در طول ده دقيقه ي ترانه ، “ شنونده-خواننده ” را وادار به تفكر ميكند. در تمام شاهكارهاي سورئاليستي ؛ آفريننده اش واقعيت برتر رويا را كشف مي كند و در سفرنامه نيز چنين است . ( و مانند ديگر آثار سور ئال گاه چنان خودي مي نمايد كه هر مخاطبي خود را راوي اثر مي بيند )

ترانه جمعا از شش بند تشكيل شده است كه هر بند – به استثناي بند ششم – از هشت مصراع به جز مصراعهاي ترجيع بند تشكيل ميشود.

در بندهاي آغازين ترانه ، شناسنامه ي سفر شاعر بيان شده يعني ايدئولوژي و ديدگاه ترانه سرا كه مصراعهاي ” سفري تا بودا … شبنم تاج محل … ” حكايت از سفري بي پايان و بي انتها و سفري بي مقصد و شايد ناممكن را دارد . همچنين بيان دلبستگي هاي شاعر است به آيين ذن و تعاليم بودا .

استفاده از دو واژه ي” كابوس” و “رويا” در بند نخست ، پارادوكس زيبايي ايجاد ميكند و دنباله ي امتداد خطي است كه از آغاز سفر نامه ،” سفري بي آغاز ” تشكيل شده و تا پايان خط _ خطي كه مقصدي ندارد _ كشيده ميشود . در حقيقت نه آغازي و نه انجامي . اين يعني بي زماني در يك ترانه – نمايش يا : clip_ lyrics.

ترجيع بند ترانه ي بي قافيه ي سفرنامه ، از دو مصراع ده هجايي تشكيل شده است ( بر خلاف باقي مصراعها كه همه گي شش هجايي هستند) و مروري دارد بر آنچه كه بر ديروز شاعر رفته و تا آينده اش نيز همراه او خواهد بود . يادهايي كه چون حريق درونش زبانه ميكشند و گره ي پيوندي با هميشه ي شاعر خواهند داشت.ضمير“ تو” از ديدگاه هرمنوتيك مسلما نميتواند تنها به يك معنا تاويل شود چرا كه ترانه به علت فارغ بودن از بُعد زمان و مكان ، بسيار آزادانه در مرزهاي حافظه قدم ميگذارد اما شايد وطن و خاك اجدادي نزديكترين مدلول ” تو ” باشد : ” با حريق يادها همسفرم / وقتي دورم به تو نزديكترم ” . چراكه آنچنانكه در بندهاي بعدي ميبينيم ، سفرنامه ترانه ي تبعيد و غربت شاعر است . در بند دوم ترانه اين تبعيد و غربت و اعتراض ، بيشتر و پر رنگ تر نمود دارد . در ابتداي اين بند به خانه ميرسيم . به خانه ي پيش از سفر؛ از ديروز تا تبعيد . هر هشت مصراع اين بند كاملا تصويري هستند اما اين تعداد تصاوير نه تنها ضربه يي به ترانه وارد نكرده ، كه حتي به علت ممتد بودن خط ذهني كشيده شده و پيوند معنايي تصاوير براي خواننده ي با هوش و خواننده يي كه با جريانهاي روز ترانه نويسي جهان آشناست ، يكي از پارامترهاي موفقيت آميز بودن اين ترانه به شمار ميرود.

در مصراع نخست بند دوم تا فقر در خانه ميرويم . ( آنگونه كه براي مثال ، شاعر از ” بوي گندم در مشت” كه گويي flashback روشني است به ترانه ي ” بوي خوب گندم ” در گذشته كه ترانه يي صرفاً معترض بود )

در مصراع چهارم از بند دوم ، ” مشت كودك در خاك ” كه ياد آور كُشتار هنري در خانه ي زمستاني است. تنديس ” دست” كه نه تنها در ادبيات جهان بلكه در نقاشي معاصر نيز نماد آفرينش و زايش هنري است به گونه يي در سفرنامه به همان مفهوم ظاهر ميشود. ” مشت كودك در خاك ” از حكايت ترانه ي نوين در ايران ميگويد و همچنين پلي است به مصراع قبلي : ” بوي گندم در مشت “

كودك نماد ترانه ي نويني است كه تازه داشت در خانه قد ميكشيد اما به تبعيد رفت و در همان آغاز ، زنده بگور شد. اما از ديدگاه تاويل متن ميتوان از خاك و مشت كودكي كه در آن است اميد به شكفتن دوباره در آينده داشت.شكفتن دوباره ي ترانه در خاك ايران كه شايد روزكي دوباره از تبعيد بازگردد.در اين فرصت پلي هم ميزنم به يكي از شعرهاي ” فروغ فرخزاد ” ، آنجا كه ميگويد :

” دستهايم را در باغچه ميكارم / سبز خواهد شد / ميدانم ميدانم ميدانم … “

در پايان مصراعهاي اين بند دوباره به آشفتگي و ويراني ميرسيم : ” كفش مادر در برف “

مادر كه گويي نماد بارور شدن و آفريدن دوباره است ( نه فقط در اينجا كه در اكثر آثار ادبي جهان هم چنين است) و كفش مادر كه در برف مانده اشاره به ” افتادن از آفرينش ” و افتادن از حركت و زيبايي آفريني است. مخصوصا با برف كه نماد زمستان است . زمستان 57 كه از آن به بعد ترانه نوين را به تبعيد فرستاد . ” چرخ يك كالسكه ” يكي از نابترين و زيباترين تصاوير اين ترانه – نمايش است .چون كساني كه نمايشنامه هايي را كه شهيار قنبري نوشته ، خوانده اند بهتر از هر كس ميدانند كه در نمايش نون و پنير و سبزي او چگونه از كالسكه به عنوان نشانه ي عبور و حركت به سمت جهان آرزوها و جهان روياها ياد ميكند.

اكنون شهيار منظره يي بديع پيش روي خواننده- شنونده گذاشته است : ” چرخي كه از يك كالسكه جدا شده است ” يعني كالسكه يي بي چرخ مانده اما شهيار مستقيم نميگويد كالسكه يي بي چرخ بلكه ميگويد: چرخ بي كالسكه.

در دو مصراع پايان بند دوم ويراني كامل به تصوير كشيده شده است ( با ” بند رختي پاره ” ، آنهم در گندمزار ) كه ادامه ي تكامل چرخ يك كالسكه است.

و دوباره ترجيع بند معروف : با حريق يادها همسفرم …

اينجا شايد ” وقتي دورم به تو نزديكترم ” بهتر و بيشتر حس شود . شاعر با آنكه دور از سرزمين مادري اش است ، غصه هاي خاكِ محزونش را بهتر از هر كسي ميداند.

بند سوم ترانه بيش از همه جاي آن ويژگي نوستالژيك دارد . داستان آغاز سفر شاعر به سمت تبعيد ؛ از خانه به ناكجا آباد . سراينده ي تصوير ها پلان را با ” چمداني بي شكل” آغاز ميكند . چمداني كه گويي از بي شكلي چيزي باي جاي دادن در خود ندارد .

” عكس يك بازيگر ” و ” جعبه ي يك دوربين ” ( نه خود دوربين) همه ي دارايي هاي شاعر است در اين سفر. ” بازيگر ” نماد خاطره ي بازي شهيار در فيلمهاي خانه خراب و شام آخر است. ( چرا كه شهيار در روز هجرت حتي نسخه يي از فيلمهايش را هم در اختيار نداشت و به گفته ي خودش تنها چند عكس پشت صحنه از آن فيلمها به يادگارداشت)

” دوربين ” نماد ذهن تصوير بردار و شكاركننده ي شاعر است اما شاعر در هنگام سفر فقط جعبه ي دوربين را با خود ميبرد . مصراعهاي بعدي اين بند پيوند جالبي با مصرعها و حتي بندهاي قبل تر اين ترانه دارند چرا كه ” تلّي از ته سيگار” بعنوان يك تصوير ، نخستين مدلولي كه ذهن شنونده – بيننده ايجاد ميكند ، فكر كردن شخصي است كه مدام سيگار كشيده. فكر كرده و سيگار كشيده .

عذاب كشيده و سيگار كشيده . كلافه شده و سيگار كشيده . غصه خورده و سيگار كشيده . يعني دوباره بازگشت به ذهن شاعري كه از درد هجرت فقط و تنها فقط سيگار كشيده ( ارتباط ذهن تصويرگر شاعر با دوربين) و اكنون تنها تلّي از ته سيگار باقي مانده .

” دشنه يي زنگ زده ” تركيبي ست جالب كه يكي از عمده هدفهاي شاعر در آن ، خنثي كردن خشونت “ دشنه ” است با واژه ي زنگار. همه ي قدرت شاعر ، تفكر شاعر ، زنگار بسته و دود شده. دو مصراع آخر اين ويراني و كندن و جاگذاشتن همه ي آنچه كه در گذشته ي شاعر بوده را تكميل ميكنند :

” چشم گاوي در ديس / سفره يي پوسيده “

ضمن آنكه نبايد اين مسئله را هم فراموش كرد كه اين چند مصراع كه بند درخشاني را در اين ترانه ميسازند به سبك نقاشيهاي مدرن كوبيسم ، حس واحدي را فرياد ميكشند. حس زنگار گرفتن و خاكستر شدن . كه دوباره ” حريق يادها ” را به خاطر آورده و زمينه را براي ترجيع بند آماده ميكند .

در بند چهارم به فصل پس از هجرت ميرسيم ؛ فصلي كه شاعر از ” هق هق پارسيان ” به آغوش بزرگان جهان پناه ميبرد . در اين بند ويژگي هاي بي زماني و نبودن فاصله هاي خطي بيش از پيش نمايان است .ابتدا شاعر از لندني شروع ميكند كه در نوجواني تجربه اش كرده . لندن و soho اش تصوير ميشوند . اما آنچه پررنگ تر است ، john lennon است .” برج لندن در مه ” . نا پيدا و مه گرفته و نا شفاف . soho منطقه يي توريستي است و جاييكه جشنواره هاي موسيقي در آن برگزار ميشود. جاي به موسيقي رسيدنِ تازه كارها با گيتاريست هاي دوره گرد.Soho ديگر براي شاعر بي صداست . شايد اشاره يي باشد به از ترانه افتادنِ جهان پس از سالهاي دهه هاي 60 و 70 ميلادي . و soho غرق در بي حرفيست .اما john lennon كه به گفته ي خود شهيار” گلوگاه فرياد ترانه است ” در باران شفاف است . زلال است . پيداست . john lennon معترض است و گويي بريتانيا براي شهيار فقط با حضور john lennon معنا ميگيرد.

پس شاعر به توصيفي از پاريس ميپردازد . پاريس همان شهريست كه شاعر پس از تبعيد در آنجا بيتوته كرده . تصوير ” رود سن در يك قاب ” كه يادآور يكي از تابلوهاي نقاشي است كه گويي مهمتر از خود رود درشهر جاريست . قهوه ي saint michael كه نمايانگر كافه هاي هنرخيز پاريس ، كافه هايي لبريز از بزرگان مكاتب جهان ، كافه هايي كه روزي در آنها آثار و مكاتبي به بزرگي همه ي هنر جهان خانه كرده بود .اما امروز براي شاعر بي لبخندند . باري شاعر بي سرزمين ، براي درختِ بي زمين ( اشاره يي به بند پاياني : ” كافه ها بي لبخند”)

” متروي saint germain ” و ” پرسه يي در pigalle ” دقيقا به هرزه گردي ها و اتلاف وقت شاعر در سرزمين دور از خانه ميپردازد و اعتراضي هم هست به خود پاريس كه چرا مثل گذشته ، مثل دهه هاي پيشين آن شور و حرارت را ندارد .

و باز با ترجيع بند ، شاعر از گذشته ياد ميكند : ” با حريق يادها … “

در بند پنجم ، تمام اشاره ي شهيار به هنر بزرگان جهان است . آناني كه او به آنها عشق مي ورزيد.

بزرگاني چون : آندره ي تاركوفسكي ، صادق هدايت ، فدريكو گارسيا لوركا ، سهراب شهيد ثالث ، لوئيس بونوئل و … . در اين بخش تمام تصوير ها رنگ و بوي سورئاليستي دارند .

براي مثال ” خانه يي در آتش ” كه شاره يي است به فيلم ايثار _ the sacrifice _ از آندره ي تاركوفسكي سينماگر بزرگ روس كه او نيز سالهايي از عمر را در تبعيدگاه ايتاليا ، بريتانيا و فرانسه به سر برد .

“بوف كوري در نور “كه از هدايت سخن ميگويد و شاهكارش كه در واپسين سالهاي عمر به تبعيدي خودخواسته رفت . يعني از غيبت آزادي به آزادي پناه برد و خود را از خانه تبعيد كرد و به نور رفت .

در اين بند ” آتش ” و ” نور” به موازات يكديگر حركت ميكنند و همديگر را ساپورت ميكنند.

” گلي ياسي در زخم ” تعبيري شاعرانه از بودن در كنار بزرگان جهان و بودن در آزادي ( ياس در ترانه ي شهيار نماد آزادي و آزاد سازي است ) كه تسكين زخم جدايي از خانه است و ” بوسه در راه آهن ” هم تصويري از واپسين منظره ي وداع است.

بدين ترتيب تا پايان سفرنامه با اشاره به ديگر بزرگان جهان و آثاري از آنها ( مثل ساعت 5 عصر كه يادآور مرثيه ي ايگناسيو از فدريكو گارسيا لوركاست و … ) به آنجه ميرسد كه ميگويد من صاحب رويا هستم _ I have a dream _ و اين يعني كه سفر هيچ گاه براي شاعر تمام نميشود و سفرنامه هم تمام نميشود. براي شاعري كه همواره در پي يافتن منظره هاي جديد و زيبايي آفريني است. براي شاعري كه بي دليل از خانه تبعيد شده و اكنون به آغوش ميزهاي كافه هاي پاريس پناه برده است.سفرنامه تمام نميشود براي شاعري كه هنوز رويا دارد و باز اين يعني بي زماني و بي مكاني .

اما از نگاه فرماليستي ترانه ي سفرنامه فاقد يك فرم خاص و محكم ميباشد _ البته اين به معناي بي فرمي كامل ترانه نيست چون اقلا در پنج بند ، فرم قابل قبول داريم_ اما به يقين بيشتر در وجه معنا روي آن كار شده تا وجه صورت ، مخصوصا با تصويرسازيهاي بديع و گره خورده مثل يك كليپ ويدئويي از آغاز تا پايان.

زبان در سفرنامه حالتي متعادل دارد و هيچگاه زياد به زبان معيار نزديك نميگيرد و زياد هم از آن دور نميشود . اما كوتاهي هجاها آنهم در يك چنين اثري كه ميبايست در وجه معنا فوق العاده هوشيار بود بسيار جالب توجه است.

نكته ي ديگر در مورد اين ترانه استفاده از واژه هاي لاتين است كه ترانه را در سطحي جهاني قرار داده است و اين بدان علت است كه اين استفاده ها كاملا بجا و درست و مرتبط با ديگر مصراعها بوده است.

ترانه يي با استانداردهاي بين المللي در فصلي كه اكثر ترانه سراها در ترانه هاي دو دهه پيش نفس ميكشند.

در مجموع سفرنامه يك ترانه _ نمايش بيدار و معترض ( معترض به جامعه ي جهاني نه صرفا معترض به خانه ) و متعهد است .آنچه كه پيش تر با نام تعهد در اكثر كارهاي شهيار قنبري هم ديده ايم . شايد نقصاني كه از منظر بسياري در آن باشد ، عدم برقراري ارتباط با چنين ترانه هايي است كه اين را هم بايد به حساب ضعف دانش و عدم درك عموم از چنين آثاري گذاشت كه كمبود يا بهتر بگوييم نبود اينگونه ترانه _ نمايش ها در زبان فارسي عمده دليل پايين آمدن سليقه ي عمومي در ترانه ي سرزمين ماست .

با اين همه سفرنامه شاهكاريست كه شايد تا سالها و دهه ها بعد هم تكرار نشود . البته ما همواره در كشورمان با كپي هاي ضعيف روبرو هستيم اما نه با ترانه _ نمايشي به معناي واقعي با تعهد اجتماعي و حرفي براي گفتن .

سفرنامه از درخشانترين آثار در كارنامه ي شهيار قنبري است . ترانه يي كه اگر چه در حول و حوش سال 1994 سروده شد اما آنقدر مدرن هست كه هنوز هم بوي جواني و تازگي ميدهد .

خود شهيار در مورد اين ترانه چنين ميگويد :

” سفرنامه يعني بهترين من ، يعني بهترين جاي ترانه … “

كلمات ريزو درشت ، جمله هاي دراز و كوتاه ، مفاهيم بلند پايه و عميق ، هيچ جيزي وجود ندارد ….

اين يك سبك از زندگي است تا دچارش نشوي به آن پي نمي بري …

- انقدر از نوشتن حرف نزن ، اين فقط يك ياداشت است ، براي ياد بود … يا شايدم نبود ، آنقدر مهم نيست كه بودن يا نبودن مسئله شود … آن چيزي كه مهم است هيچ وقت مهم نيست ، براي من كه اينطور است .

اگر روزي تصميم گرفتي براي خانه ات شعري بنويسي ، آن شعر را ننويس ، بگذار چيزي پديد نيايد …

اگر آنرا بنويسي بايد برايش تعريف بياوري ، مفهوم بسازي ، وزن و قافيه هم مي خواهد ، اوه كلي مكافات دارد … همش بازي با كلمات است ، شعر در توست ، شايد هميشه با تو بوده ، حال مي تواني با نوشتن آنرا خراب كني با يك مفهوم كذايي …

- يكبار ديگر جمله هاي حقير را نگاه كن ، انچه درون توست هيچوقت در اين جمله ها نمي گنجد …. سعي نكن با نوشتن خرابش كني .

- – اگر بداني آن چيزي كه مهم است  ، هيچ وقت مهم نيست آنقدر كه بودن يا نبودن مسئله شود ، خواهي فهميد اين يك ياداشت است براي ياد بود … يا شايدم نبود .

يخ كرده اين زمين

يخ كرده ثانيه ها_!

يخ كرده اين زمان_!

عبور لحظه ها_!

شكسته ناگهان_!

ديگر طلوع نميكند_

خورشيد آسمان_!

ديگر تمام نمي شود_

غروب ناتمام_!

اين ناگزير سرد_

پايان ماندن است_!

كي مي توان نرفت ؟

كي مي توان نماند ؟

يخ كرده اين زمين_!

يخ كرده اين زمان_!

آينده از نظر_

گذشته ناگهان_!

چيزي شبيه مرگ_

در گيرودار ماست_!

گويي رسيده است_

پايان اين جهان !!

سيب دلتنگي

كنار سيب دلتنگي !

كنار جاده تنها !

كنار شبنم غمگين !

كنار اين شكستن ها !

كمي با من مدار كن !_

كمي با من ، براي من !

ستاره در كنارم نيست !_

در اين شب گريه روشن !

حضورت از چه مي ترسد ؟!

از اينكه بي سبب باشي ؟

از اينكه با من و با غم

يه عمري جون به لب باشي ؟

نترس از من كنارم باش !

تو اين بي راهه ي خاموش !

تو اين لبخند تنهايي !

تو اين تكرار بي آغوش !

نزار اينجا بشينم من !_

كنار سيب دلتنگي !

كناره جاده ي تنها !_

كه مي ره رو به بي رنگي !

عزيز رفته از تكرار ،

بگير دست منو بازم !

بزار رد شدم از اين جاده ،

از اين تنهايي مي بازم .

حامد